Ang Pila ng mga Mandirigma

"Isa pa! Isa na lang sa likod, aalis na!"

Kung may kasabihan na "Huwag kang maniniwala sa sabi-sabi," dapat kasama d'yan ang sinasabi ng mga barker ng UV Express. Ang salitang "isa na lang" sa diksyunaryo nila ay may malawak na interpretasyon. Pwedeng ang ibig sabihin nito ay tatlo pa talaga. Pwedeng ibig sabihin ay kailangan mong i-compress ang sarili mo sa sukat ng isang folder para magkasya. O pwede ring ibig sabihin ay umupo ka sa hangin habang nakakapit sa bintana.

Tumulo ang pawis ko mula sa sintido pababa sa leeg, gumagapang na parang maliit na insekto sa ilalim ng uniform ko. Ramdam ko ang malagkit na yakap ng singaw ng kalsada na humahalo sa amoy ng inihaw na isaw mula sa kanto at sa usok ng mga tambutsong pilit na umuubo ng itim na usok.

Pangatlo ako sa pila papuntang Fairview. Sa harap ko ay isang estudyanteng may bitbit na T-square na kasing laki ng pangarap niya, at sa likod ko ay isang ginang na may dalang tatlong eco-bag na puno ng kung anu-anong pinamili, malamang sa ukay-ukay o sa sale sa mall. Lahat kami ay tahimik, nakatingin sa kawalan, nagdarasal sa lahat ng santo na sana ay isang maluwag na Toyota Hiace ang dumating at hindi isang lumang Nissan Urvan na ginawang sardinas can ng operator.

Pero sadyang mapagbiro ang tadhana. Isang puting van ang huminto. Sa labas, mukha siyang disenteng sasakyan. May sticker pa ng "Jesus is my Co-Pilot" sa likod. Pero pagbukas ng pinto, alam ko na agad na hindi si Jesus ang nag-design ng seating arrangement nito.

"Oh, apatan sa likod! Apatan 'yan, usog-usog lang!" sigaw ng barker, habang pilit na pinapasok ang mga tao na parang naglalaro ng Tetris.

Ang Anatomiya at Sumpa ng Pinakalikod

Kung bago ka sa kultura ng UV Express, hayaan mong ipaliwanag ko sa'yo ang hierarchy ng mga upuan. Ito ay isang complex social structure na mas kumplikado pa sa caste system.

Ang "Shotgun Seat" o ang nasa tabi ng driver. Akala ng marami, ito ang VIP seat. Maluwag ang legroom, malamig ang aircon. Pero isa itong patibong. Pag-upo mo rito, automatic na nagiging Assistant Conductor ka. Ikaw ang taga-abot ng bayad, ikaw ang taga-sukli, ikaw ang taga-compute kung magkano ang kaltas ng bente pesos galing Commonwealth hanggang Philcoa. Kung mahina ka sa Math, huwag kang uupo dito dahil mapapahiya ka sa driver at sa mga pasaherong mainit ang ulo.

Ang "Middle Rows". Ito ang Middle Class ng UV Express. Hindi masyadong mainit, hindi masyadong masikip. Average. Safe.

At ang "Back Row". Ang impyerno sa lupa. Ang Gulag. Ang pinakalikod na hilera ng van.

Ayon sa manufacturer, ang hilera na ito ay idinisenyo para sa tatlong tao lang. Pero ayon sa physics ng Pilipinong negosyante, ang espasyong iyon ay kayang i-stretch sa apat na pasahero. Kung paano? Wala silang pakialam. Basta papasok ka.

Dito ako napadpad. Sa pinakalikod. Sa dulong kanan. Apatan daw.

Umupo ako, at agad kong naramdaman ang malamig na salamin ng bintana sa aking kanang braso. Ang kaliwang hita ko naman ay nakadikit na sa hita ng katabi ko—isang lalaking mukhang galing sa konstruksyon na sa sobrang pagod ay nakapikit na kahit hindi pa man umaandar ang sasakyan. Sa tabi niya ay isang kolehiyalang pilit na kinakasiya ang kanyang sarili at ang kanyang backpack na kasing-bigat ng sama ng loob ko. At sa pinakadulo ay ang ginang kanina, na halos nakalawit na ang kalahati ng pwet sa ere.

"Kuya, usog po nang konti," maktol ng ginang, habang pilit na sinisiksik ang mga eco-bag niya sa ilalim ng upuan. "Ate, salamin na po 'yung katabi ko. Gusto niyo po ba lumabas ako ng bintana?" pabulong kong sagot, pero sa isip ko lang 'yun. Sa totoong buhay, nag-inhale ako at pilit kong niliitan ang body mass ko. Binawasan ko ng tatlong pulgada ang balikat ko. Ganun tayo eh, mahilig mag-adjust kahit tayo na 'yung dehado.

Meet the Cast: Mga Kasama sa Kalbaryo

Nagsimulang umandar ang van. Ang playlist ni Kuya Driver sa unahan ay isang remix ng mga kanta ni Moira dela Torre na nilagyan ng techno beat. Ang weird, pilit pinapasaya ang isang malungkot na kanta, parang buhay lang nating mga komyuter.

Sa ganitong klaseng biyahe na inaabot ng dalawa hanggang tatlong oras dahil sa traffic sa EDSA at Commonwealth, nagiging instant family mo ang mga kasabay mo. Hindi niyo man alam ang pangalan ng isa't isa, kabisado niyo naman ang amoy, galaw, at minsan, pati problema sa buhay.

Una kong napansin ang katabi ko, si Kuya Sleeper. Dalawang minuto pa lang kaming nakakaalis ng terminal, nasa REM (Rapid Eye Movement) stage na agad siya ng tulog. Ang problema, wala siyang control sa leeg niya. Bawat preno ng driver, bumabagsak ang ulo niya. Sa harap, sa likod, at ang pinakamalala... sa balikat ko.

Tugsh. Napabuntong-hininga ako nang dumapo ang basa at pawisan niyang pisngi sa t-shirt ko. Hinawi ko siya nang banayad gamit ang balikat ko. Bounce back. Pero makalipas ang tatlong segundo, bumagsak ulit. Naglaro kami ng patintero ng ulo sa buong biyahe. Wala akong magawa kundi tanggapin ang kapalaran ko bilang human unan. Lord, sana lang po hindi siya tumulo ang laway.

Sa unahan namin, sa ikalawang hilera, may isang Tita na tila hindi alam ang function ng earphone. Sa buong lakas ng volume ng kanyang smartphone, nanonood siya ng mga Facebook reels.

"PAANO KIKITA NG 50K IN ONE WEEK KAHIT NASA BAHAY LANG?!" boses ng isang sumisigaw na influencer mula sa phone ni Tita. Gusto ko sanang sabihin, "Tita, kung totoo 'yan, bakit nandito ka nakikipagsiksikan sa UV?" Pero nanahimik na lang ako. Sumunod sa reel niya ang video ng isang nagluluto ng lechon belly, tapos video ng isang batang sumasayaw ng sikat na TikTok trend. Lahat ito ay soundtrack ng biyahe namin, sinasabayan ang techno-Moira sa background. Cinematic universe ng kaguluhan.

Sa kabilang dulo naman, ang kolehiyala ay nagsasagawa ng isang sining na nangangailangan ng matinding pokus at balanse: nag-aaplay siya ng liquid eyeliner habang dumadaan kami sa mga lubak ng Quezon Avenue. Bawat talon ng van, pinipigilan ko ang hininga ko, natatakot na baka mabulag niya ang sarili niya. Pero hindi. Sanay na sanay. Ang kamay niya ay tila may built-in shock absorbers.

At ako? Ako 'yung tipikal na observer. 'Yung taong pilit pinapasaya ang sarili sa pamamagitan ng pag-judge nang tahimik sa paligid habang unti-unting namamanhid ang kanang hita dahil sa kawalan ng blood circulation.

Ang Olympyada ng Pagsusukli at Ang Aircon na Hingal

"Pasa po ng bayad."

Ito na ang pinakakinatatakutang limang salita sa loob ng UV Express. Nagsisimula na ang transaksyon. Mula sa likod, iaabot namin ang pera papunta sa unahan. Isang ritwal ng pagtitiwala at pisikal na kontak na wala kang choice kundi salihan.

Inabot ni Tita Eco-bag ang pera niya. "Isang Philcoa, galing dulo. Pakiabot."

Kinuha ng kolehiyala. Pinasahan kay Kuya Sleeper, na nagising saglit para lang maging tagapagpasa ng pera. Inabot sa akin. Inabot ko sa nasa harap ko. Parang relay race ng kahirapan.

Pero ang totoong challenge ay ang pagbalik ng sukli. "Sukli daw po sa isang libo, galing terminal, baba ng Commonwealth," sigaw ng nasa unahan (ang kawawang Shotgun Seat passenger na napilitang maging accountant).

Nag-freeze ang buong van. Isang libo? Sa UV Express? Oras ng rush hour?

Narinig ko ang pamilyar na pag-click ng dila ni Kuya Driver. Ang tunog ng matinding pagkadismaya. "Wala bang barya 'yan? Bagong byahe lang ako oh. Paano ko susuklian ang isang libo? Pamasahe, singkwenta, babayaran ng isang libo?"

Nagkaroon ng awkward silence. Lahat kami ay nakatingin sa kung saan-saan para maiwasan ang eye contact sa driver na nakatingin sa rearview mirror. Ang Tita na nanonood ng reels ay nagpanggap na bingi. Si Kuya Sleeper ay biglang pumasok sa deep coma.

"Sino 'yung nag-isang libo?" sigaw uli ng driver. "S-sir, ako po," mahinang sagot ng isang lalaki sa bandang gitna. "Galing po kasing ATM." "Eh sana nagpabarya ka muna sa tindahan! Bumili ka muna ng candy! Hindi 'yung ginagawa mong bangko 'tong sasakyan ko!"

Umalingawngaw ang sermon ni Kuya Driver. Tahimik lang kaming lahat. Sa Pilipinas, kasalanan mo kapag may malaki kang pera sa pampublikong sasakyan. Isang unspoken rule 'yan na natututunan lang the hard way. Pagkatapos ng ilang minutong paghalungkat sa kanyang lalagyan ng barya, na puros barya ng tig-pipiso at limang piso, naihagis din niya ang sukli pabalik.

Habang nangyayari ang drama na ito, may isa pang nagbabadyang problema. Ang aircon.

Sa una, okay pa. Malamig ang buga. Pero habang tumatagal kami sa traffic sa EDSA, unti-unting nawawala ang lamig. Ang hangin na lumalabas sa vents ay hindi na nagpapalamig, kundi nagpapaypay na lang ng mainit naming hininga sa isa't isa. Ang bintana ko sa kanan ay nagsisimula nang magkaroon ng condensation mula sa init ng katawan naming apat na nakasiksik sa likod.

Apat na katawang nagpapawis. Isang sirang aircon. At trapik na hindi gumagalaw. Formula for disaster.

Ang Unos, Ang Utot, at Ang Pagsabog

Para kumpleto ang karanasan, biglang bumuhos ang ulan. Hindi lang basta ulan, kundi 'yung klaseng ulan na parang may nagbuhos ng drum ng tubig mula sa langit. Boom. Zero visibility.

Sa loob ng van, naging instant sauna ang sitwasyon. Dahil umuulan, hindi pwedeng buksan ang bintana kahit nakakapasong mainit na ang singaw mula sa engine na nasa ilalim mismo ng inuupuan namin. Ramdam ko na ang pawis na tumutulo mula sa likod ng tuhod ko pababa sa medyas ko.

Tapos, nangyari ang hindi inaasahan.

Isang amoy ang dahan-dahang gumapang sa hangin. Hindi ito amoy ng basang medyas. Hindi ito amoy ng pawis. Ito ay amoy ng isang biological weapon na tahimik na pinakawalan ng isang traydor na tiyan.

May umutot.

Sa ganitong masikip, mainit, at kulob na espasyo, ang isang utot ay hindi lang isang simpleng bodily function. Ito ay isang act of terrorism.

Napatakip agad ako ng ilong gamit ang panyo ko. Nagkatinginan kami ng kolehiyala na kasalukuyang nakahinto sa paglalagay ng lipstick niya, pareho ang ekspresyon sa aming mga mata: Sino ang salarin?

Pinatay ni Tita ang Facebook reels niya. Si Kuya Sleeper, himalang nagising at inamoy ang sariling kili-kili, na para bang chinecheck kung siya ang pinagmulan. Ang driver sa unahan ay nagbukas ng onting puwang sa kanyang bintana, pilit sumisinghap ng sariwang (pero mausok na) hangin mula sa labas.

Walang umamin. Ang lahat ay biktima, at isa sa amin ang kriminal na nagpapanggap ding biktima. Wala kaming magawa kundi tiisin ang amoy, na humalo sa amoy ng basa, sa amoy ng matapang na pabango, at sa init ng sitwasyon.

Kung may CCTV lang siguro sa loob ng van, makikita ang mga mukha naming mukhang pinaparusahan sa purgatoryo. Lahat kami gusto nang bumaba. Gusto ko nang sumigaw, "Kuya, para! Para na lang po dito sa gitna ng baha, lalanguyin ko na lang pauwi!"

Pero hindi pwede. Nasa gitna kami ng flyover, trapik, walang gagalaw, walang bababa. Titiisin namin ito dahil... wala kaming ibang pagpipilian.

Pagbaba at Pagkamulat

Makalipas ang mahigit dalawang oras na tila katumbas ng limang taon sa kalendaryo, nakarating din kami sa wakas sa subdivision namin sa Fairview. Huminto ang van sa tabi ng kalsadang puno ng putik dahil sa ulan.

"Para po sa tabi," mahina kong sabi. Paos ang boses ko dahil sa uhaw at pagod.

Binuksan ko ang pinto. Ang unang pagtapak ko sa lupa ay tila paglapag ni Neil Armstrong sa buwan. "One small step for man, one giant leap for my nangangawit na binti." Halos matumba ako dahil hindi ko maramdaman ang kanang paa ko. Namatay na ata ang lahat ng nerves ko sa hita.

Unti-unti akong naglakad palayo sa van habang umaandar ito, naiwan ang iba pang pasahero na ipagpapatuloy ang kanilang biyahe papunta sa kani-kanilang mga destinasyon.

Napatigil ako saglit sa gilid ng kalsada habang inuunat ang aking likod na naging hugis letrang C. Tumingala ako sa madilim at maulap na langit, nakakaramdam ng malamig na ambon sa mukha ko.

At doon, sa gitna ng pagod, amoy asim, at ngawit, may isang kakaibang realisasyon na pumasok sa isip ko.

Sabi ko sa sarili ko, nakakatawa rin kung iisipin. Nakakatawa kung paano tayong mga Pilipino ay may ganitong klaseng superpower. Ang kakayahang tiisin ang hindi matiis. 'Yung kaya nating makipagsiksikan, makipag-amuyan, mainitan, at ma-trapik nang maraming oras araw-araw, tapos kinabukasan... gigising tayo nang maaga para gawin ulit ang lahat ng ito.

Minsan mapapaisip ka, katangahan ba ito o katatagan? Resilience ba ang tawag dito, o sadyang nasanay na lang tayong inaabuso tayo ng isang sistemang hindi naman ginawa para mapabuti ang buhay natin?

Ang sarap kasing i-romanticize ng "Filipino Resilience". Sasabihin ng iba sa TV, "Nakakabilib talaga ang mga Pilipino, nakangiti pa rin kahit ang hirap ng buhay." Pero ang totoo, hindi kami nakangiti dahil masaya kami sa siksikan at sa utot ng katabi namin. Nakangiti kami (o mas madalas, nakatulala at nagpapanggap na bingi) dahil wala kaming choice. Kung magagalit kami araw-araw, baka ma-stroke lang kami sa gitna ng byahe, eh wala namang ospital na malapit, at lalong walang susundo sa amin dahil trapik nga.

Tinitiis natin ang masikip na upuan sa likod dahil kailangan nating makauwi. Kailangan nating makauwi sa pamilya na umaasa sa atin, sa mga anak na naghihintay ng pasalubong na tinapay o Jollibee, o kahit sa isang maliit na kwarto kung saan pwede nating ihiga ang pagod nating katawan. Tinitiis natin ang "apatan" dahil mas mabuti na ang sumiksik at mangawit, kaysa maghintay ng isa pang oras sa terminal para sa susunod na sasakyan.

Tumingin ako sa paligid. Nakita ko ang iba pang mga tao na naglalakad sa ulan, may dalang payong, mga nakayuko pero dire-diretso ang lakad. Mga kapwa ko mandirigma ng kalsada. Mga nagtiis din malamang ng masikip na upuan, ng maingay na katabi, at ng kawalan ng hangin.

Bumuntong-hininga ako, inayos ang bag ko, at nagsimulang maglakad pauwi. Wala mang grandyosong premyo sa dulo ng mahabang byaheng ito, ang simpleng makauwi nang ligtas, makakain ng mainit na hapunan, at makatulog sa sariling kama ay sapat na muna sa ngayon.

Sapat na para mag-ipon ng lakas. Dahil bukas, alas-sais na naman ng umaga. Maglalakad ulit ako papunta sa terminal. Makikipag-unahan. Sasakay sa van. At kapag minalas-malas, makakarinig na naman ako ng pamilyar na boses ng barker:

"Isa pa sa likod! Apatan 'yan, maluwag pa! Usog lang po tayo!"

At alam ko, sa kabila ng lahat ng reklamo ko, uupo at uusog pa rin ako. Ganyan tayo eh. Hanggang sa susunod na byahe.