Sabi ng mga motivational speakers sa YouTube, "Enjoy the journey, not just the destination." Gusto ko silang isakay sa kotse ko tuwing alas-sais ng gabi sa kahabaan ng C5 para malaman ko kung ma-e-enjoy pa nila yung journey habang usad-uod ang traffic at may nagwawala silang pasahero sa likod dahil late na sa concert ng K-Pop. Sa Pilipinas, ang journey ay hindi ini-enjoy; sinusurvive 'yan.

Araw-araw, bubuksan ko ang app. You are online. Parang magic word na nagbubukas ng pinto sa ibang dimensyon.

May iba't ibang klase ng pasahero. May "The Ghost"—yung tipong papasok ng kotse, magsasabi ng "Good morning," tapos hindi mo na mararamdaman ang presensya hanggang sa bumaba sila. May "The Backseat Driver"—ang mga nilalang na feeling nila mas magaling pa sila kay Waze. "Kuya, sa kanan tayo... ay mali, sa kaliwa pala. Ay, bakit ka nandito? Sabi ko sa kabilang kanto!" Sarap minsan sagutin ng, "Ma'am, gusto niyo po ba kayo na mag-drive? Ako na lang po uupo sa likod at mag-cecellphone."

At siyempre, may "The DJ"—yung hindi makatiis na walang ingay at kailangang magpatugtog ng sarili nilang playlist mula sa phone nila nang walang earphones. Walang problema kung maganda ang taste nila sa music, pero minsan, pinagsasabay ang mga kanta ni Taylor Swift, Budots remix, at motivational podcast tungkol sa crypto.

Pero sa lahat ng klase ng pasahero, ang pinakapaborito (at minsan pinakakinatatakutan) ko ay ang mga nag-aakalang ang Vios ko ay isang confessional booth, at ako si Father Boying, handang makinig sa kanilang mga kasalanan, hinanakit, at mga lihim na hindi nila masabi kahit sa sarili nilang mga nanay.

Si Ate Girl na Walang Preno ang Bibig (at ang Luha)

Umuulan noon. Yung tipong ulan na walang pakialam kung may payong ka o wala, sadyang babasain ka niya mula ulo hanggang singit. Nakatanggap ako ng booking mula sa isang high-end coffee shop sa BGC. Pag-arangkada ko sa pickup point, nakita ko siya. Si Ate Girl. Nakasuot ng corporate attire, may dalang kape na siguro ay kasing-halaga na ng boundary ko sa kalahating araw, at basang-basa ang sapatos.

Pagkapasok niya sa kotse, amoy agad ang pinaghalong mamahaling pabango at kapeng matapang. "Good afternoon po, Ma'am. Sa Mandaluyong po tayo?" tanong ko, sumusunod sa script.

Tumango lang siya. Akala ko, The Ghost type siya. Nire-ready ko na sana yung paborito kong playlist ng mga kanta ni Rey Valera pampa-relax. Pero pag-liko ko pa lang sa Kalayaan Avenue, nakita ko sa rearview mirror na nagbabago ang mukha niya. Yung kilay niyang perpektong naka-drawing, unti-unting nagkasalubong. Yung labi niyang pulang-pula, nag-umpisang manginig.

At bigla, parang gripo na nasira, bumuhos ang luha. Walang hikbi nung una. Tahimik na pagpatak lang.

"Ma'am... okay lang po kayo?" tanong kong alanganin. Gusto ko sanang iabot yung tissue box sa likod ng upuan ko, pero baka mamaya isipin niya nangingialam ako.

Yun na pala ang cue niya. Kinuha niya ang phone niya at may tinawagan. "Bes..." humihikbing sabi niya. "Bes, totoo nga. Nakita ko sila... Sa mismong condo niya, bes!"

Ayun na nga. Nasagot na ang tanong kung bakit siya umiiyak sa likod ng Grab. Nakinig ako, hindi dahil chismoso ako (okay, slight), kundi dahil wala naman akong choice. Ako ang hostage niya sa loob ng apat na pintuan ng kotse ko habang traffic sa EDSA.

"Tatlong taon, bes! Tatlong taon kong pinagtiyagaan yung ugali niyang parang amag! Pinagluluto ko siya, sinasamahan ko siya sa mga walang kwentang gig ng banda niya na pare-pareho lang naman ang tunog, tapos ano? Ipagpapalit niya ako sa babaeng mukhang paa na taga-HR?!"

Sa puntong ito, gusto ko sanang mag-react. Gusto kong sabihing, "Ma'am, grabe naman sa mukhang paa. Baka naman sakong lang." Pero pinigilan ko ang sarili ko. Nananatili akong nakatingin sa daan, pinapanood ang mga pulang ilaw ng mga sasakyan sa unahan, na parang mga matang nagbababala na huwag akong makialam.

Binaba niya ang phone, pero hindi pa siya tapos. Tumingin siya sa rearview mirror at diretsong nakipagtitigan sa mata ko. "Kuya, mga lalaki ba talaga, ganyan? Walang mga kwenta?"

Patay, naisip ko. Nasali pa nga ang buong kasarian ko. Paano mo naman sasagutin 'yon nang hindi ka nabibigyan ng 1-star rating?

"Naku, Ma'am," sagot ko habang dahan-dahang umaabante ang kotse. "Hindi naman po siguro lahat. May mga lalaki po kasing parang mga driver sa EDSA. May mga maayos sa linya, nagbibigay ng signal light. Meron din naman pong mga barumbado, sisingit kahit alanganin, tapos sila pa ang galit pag nabusinaan."

Tumahimik siya. Naisip ko baka nabastusan sa analogy ko. Pero maya-maya, narinig kong suminghot siya. "So, anong ibig mong sabihin, kuya? Na-hit-and-run ako?"

"Parang ganun na nga po, Ma'am," sagot ko. "Pero isipin niyo na lang, buti na lang sasakyan lang ang nagasgasan, hindi kayo na-total wreck. Pwede pang ipa-repair yan. Makakahanap din kayo ng maayos na pasahero... ay, partner pala."

Tumawa siya. Isang mahina, mapait na tawa na may halong sipon. "Sana nga, Kuya. Sana nga."

Nag-iwan siya ng tip bago bumaba. Isang daang piso. Akalain mo 'yon, may talent fee pa pala ang pagiging love guru sa gitna ng traffic.

Ang Corporate Slave at ang Kanyang Existential Crisis

Kung si Ate Girl ay biktima ng pag-ibig, ang sumunod kong pasahero kinabukasan ay biktima ng kapitalismo.

Alas-onse ng gabi. Naka-abang ako sa labas ng isang nagtataasang call center building sa Ortigas. Pumasok ang isang lalaking naka-polo barong na gusot-gusot, may malaking eyebags na parang may sariling zip code, at may bitbit na kahon ng Goldilocks na medyo nayupi na sa gilid.

"Sa Fairview po tayo, Kuya," sabi niya sabay bagsak ng katawan sa upuan. Bago ko pa man mapaandar ang makina, naririnig ko na ang hilik niya.

Kung may isang bagay akong natutunan sa pagiging drayber sa Maynila, ito ay ang pagrespeto sa tulog ng mga manggagawa. Nilipat ko sa pinakamahina ang aircon para hindi siya ginawin, at pinatay ko ang radyo. Habang bumabagtas kami sa Commonwealth Avenue—ang tinaguriang 'Killer Highway' na sa oras na iyon ay parang isang tahimik na sementeryo—nagmuni-muni ako.

Naalala ko ang panganay ko, si Jun-jun. BPO agent din. Ganyan din ang itsura pag-uwi sa umaga—mukhang kaluluwang naligaw ng landas na naghahanap na lang ng kama para bumalik sa kabilang buhay. Yung mga kabataang ito, ibinebenta ang kalusugan nila kapalit ng night differential at HMO para mabuhay ang pamilya.

Habang nagpe-preno ako dahil may tumawid na asong gala, biglang nagising ang pasahero ko. Napa-upo siya nang tuwid at napakapa sa kahon ng cake. "Hala! Kuya, anong oras na?!"

"Alas-dose y media na po, Sir. Malapit na po tayo, mga kinse minutos na lang."

Napasabunot siya sa sarili. "Putik na yan. Hindi ako nakaabot. Birthday ng anak ko kahapon. Nangako akong aabot ako sa dinner."

Tiningnan ko siya sa salamin. Nakayuko siya, hawak-hawak ang nayuping kahon ng mocha cake na malamang ay pawis na pawis na ang icing sa loob.

"Traffic po ba kanina, Sir?" tanong ko, kahit alam ko namang traffic palagi.

"Hindi, Kuya. Pina-overtime ako ng bisor kong buraot. Kailangan daw tapusin yung report. Wala naman akong magawa, kailangan ko ng trabaho. 'Pag umangal ako, baka sibakin ako. E nag-iipon ako pang-tuition ng bata." Tumingala siya at tumingin sa labas ng bintana, sa mga saradong tindahan at madidilim na eskinita. "Minsan, Kuya, napapaisip ako. Para saan ba 'to? Nagpapakahirap akong magtrabaho para sa pamilya ko, pero dahil sa trabaho ko, hindi ko na nakakasama ang pamilya ko. Nakakatawa, 'no?"

Kung akala mo tapos na ang kalbaryo ko bilang tagapayo, dyan ka nagkakamali. Mas mahirap sagutin ang existential crisis kaysa sa heartbreak. Paano mo sasabihin sa isang tao na ang sistema mismo ang bulok nang hindi siya lalong nade-depress?

"Sir," umpisa ko, maingat na pumipili ng salita. "Alam ko pong hindi sapat na dahilan, pero siguro pag gising ng anak niyo bukas ng umaga at nakita niya yung cake na dala niyo, hindi niya iisipin na late kayo. Iisipin niya, ginawa niyo lahat para makauwi at may dala kayo para sa kanya."

Bumuntong-hininga siya. "Sana nga, Kuya. Sana maintindihan niya 'pag laki niya."

Pagbaba niya sa isang eskinita sa Fairview, nakita kong sinalubong siya ng isang babae—siguro ang asawa niya. Nag-usap sila nang mahina, kinuha ng babae ang cake, at inakbayan siya papasok ng bahay. Naisip ko, siguro ganun talaga. Tayong mga Pilipino, master na natin ang sining ng pag-survive. Kahit bugbog-sarado sa trabaho, kahit late, kahit nayupi ang cake, ang mahalaga, nakauwi.

Ang Sikreto sa Likod ng Tinted na Salamin

Kung iisipin mo, ang kotse kong ito ay parang isang maliit na uniberso. Bawat pasahero ay nagdadala ng sarili nilang mundo, pinapasok ito sa loob ng kotse ko, at iniiwan ang kaunting bahagi nito pagbaba nila. Minsan, amoy pabango. Minsan, mantsa sa upuan. Minsan, kwento na mahirap kalimutan.

Pero walang tatalo sa pasahero ko nung isang linggo.

Linggo ng gabi noon. Huling biyahe ko na sana bago umuwi. Ang pickup: isang lumang simbahan sa Quiapo. Ang pasahero: isang matandang babae, siguro nasa sitenta anyos na. Puti na ang buhok, nakasuot ng simpleng bestida, at may bitbit na maliit na bayong.

Pag-sakay niya, nag-sign of the cross muna siya. "Sa Philippine General Hospital tayo, iho," malambing na sabi niya. Boses pa lang, parang lola mo na nag-aalok ng biskwit at kape.

"Opo, Nanay. May dadalawin po ba kayo sa ospital gawa nang gabi na?" tanong ko.

"Oo, iho. Yung asawa ko, nandoon."

Binagtas namin ang Quezon Boulevard. Walang masyadong sasakyan. Ibang-iba ang Maynila kapag gabi—parang nagtatanggal ng make-up pagkatapos ng isang mahabang araw ng pagpapanggap. Tahimik ang mga kalsada, umaaninag lang ang dilaw na ilaw ng mga streetlights.

"Iho, pwede ba tayong dumaan saglit sa Avenida? Kahit wag ka na huminto, daan lang tayo," pakiusap niya.

Medyo out of the way, pero sige, huling biyahe na naman. "Sige po, Nanay. May bibilhin po ba kayo?"

"Wala naman. Gusto ko lang makita." Nakadungaw siya sa bintana habang binabagtas namin ang lumang kalsada ng Avenida. Ang mga dating sikat na sinehan noon, ngayon ay puro tiangge at saradong establishment na. "Dito kami nagkakilala ng asawa ko. Noong araw, hindi pa ganyan kagulo diyan. Estudyante pa lang ako, siya naman... konduktor ng jeep."

Napatitig ako sa salamin. "Konduktor po? Aba, sipag naman pala."

Ngumiti siya. "Oo. At napakagwapo. Palagi niyang sinisigurado na sa pwesto niya ako malapit uupo para hindi ako maipit ng ibang pasahero. Araw-araw 'yon. Hanggang sa naging mag-asawa kami, nakapag-pundar ng sariling jeep, hanggang sa nakapag-tayo ng maliit na talyer."

"Magandang kwento po 'yan, Nanay. Mahaba-haba na rin po pala ang pinagsamahan ninyo. Ilang taon na po kayong kasal?"

"Singkwenta't dalawang taon, iho," sabi niya, may bahid ng pagmamalaki. Pero biglang nagbago ang tono ng boses niya. Naging mas mabigat. "Kaya nga... ang hirap magpaalam."

Biglang bumigat ang pakiramdam ko. Nag-alangan akong magtanong, pero parang kailangan kong malaman. "Po? Anong ibig niyo pong sabihin, Nanay?"

Tumingin siya sa akin sa rearview mirror. Nakangiti pa rin siya, pero nagliliwanag ang mga mata niya dahil sa namumuong luha. "Kaninang hapon, pumanaw na siya. Atake sa puso. Galing ako sa simbahan, nag-alay ng misa at panalangin para sa kaluluwa niya. Ngayon, babalik na ako sa ospital para asikasuhin ang mga papeles niya at iuwi na siya."

Para akong binuhusan ng malamig na tubig. Biglang umurong ang dila ko. Yung utak kong laging may handang punchline, laging may advice o sagot sa lahat ng bagay, biglang na-blanko. Ang bigat ng katahimikan sa loob ng kotse. Naramdaman ko ang pag-ikot ng sikmura ko, hindi dahil sa gutom, kundi dahil sa bigat ng bitbit ng matandang ito na napakakalmado pa ring nakaupo sa likod ng sasakyan ko.

"Nanay..." yun lang ang nasabi ko. Hindi ko alam kung sasabihin ko bang 'condolence', 'sorry', o tatanungin kung okay lang siya. Obvious naman na hindi siya okay, pero bakit parang mas kalmado pa siya sa akin?

"Wag kang mag-alala, iho," sabi niya, sabay himas sa bayong niya na parang may pinapatahan na sanggol. "Kanina pa ako umiyak. Sa totoo lang, handa naman na ako. Matagal na rin siyang may sakit. Siguro, pagod na rin ang Diyos na makita siyang nahihirapan. Kaya ko lang pinadaan sa Avenida... gusto ko lang isipin na siya ulit yung konduktor na sumusundo sa akin. Na sa bawat biyahe ko, kahit wala na siya, bahagi pa rin siya ng daan na tinatahak ko."

Hanggang makarating kami ng PGH, wala na akong sinabi. Hindi na kailangan ng salita. Nakinig na lang ako sa malalim at mabagal na paghinga niya, at sa humuhuning makina ng Vios ko. Pagbaba niya, inabutan ko siya ng sukli. Ayaw niyang tanggapin.

"Keep the change, iho. I-kape mo na lang 'yan para hindi ka antukin sa biyahe mo. Mag-iingat ka parati. May pamilyang naghihintay sa'yo," sabi niya bago tuluyang isinara ang pinto.

Tiningnan ko siyang maglakad papasok ng ER ng ospital, isang maliit na pigura sa gitna ng malaking establisyimento, bitbit ang alaala ng kalahating siglong pag-ibig.

Bente-Kwatro Oras at Isang Garahe ng Pagninilay

Pinatay ko ang app. You are offline.

Kinapa ko ang thermos ng kape sa gilid ng upuan ko. Lukewarm na. Lasang kalungkutan. Pero ininom ko pa rin. Tiningnan ko ang manibela ko na nagbalat-balat na dahil sa dami ng kalyong kumiskis dito araw-araw.

Sabi nila, ang mga drayber daw ang dugo ng syudad. Kami ang nagdadala ng mga selula—ng mga tao—sa iba't ibang parte ng katawan ng Maynila para patuloy itong gumalaw. Pero hindi lang tao ang binibiyahe namin. Binibiyahe namin ang kanilang mga pangarap, ang kanilang mga galit, ang kanilang mga luha, at ang kanilang mga lihim.

Sa loob ng maraming taon, inisip ko na trabaho ko lang ang maghatid mula Point A hanggang Point B. Akala ko, hawak ko lang ang manibela. Pero sa araw-araw kong pakikinig sa mga halinghing, kwento, at drama ng mga tao sa likod ng kotse ko, na-realize kong may mas malaki akong papel. Ako ang silent witness ng Maynila.

Nakita ko kung paano magmura ang mga mayayaman 'pag naubusan ng kape. Nakita ko kung paano umiyak ang mga lalaking nag-ma-macho-machohan. Nakita ko kung paano magsakripisyo ang mga manggagawang ni hindi na kilala ng sarili nilang mga anak. At nakita ko kung paano kalmadong harapin ng isang lola ang pagkawala ng kanyang katuwang sa buhay, dahil alam niyang bahagi ito ng biyahe.

Pinaandar ko ang kotse pabalik ng Caloocan. Madaling araw na. Wala nang traffic sa EDSA. Maluwag ang daan. Sa totoo lang, nakakapanibago. Mas gusto ko yatang traffic. Mas marami akong nakikitang kwento.

Pagdating ko sa bahay, tahimik na ang paligid. Naririnig ko na lang ang paghilik ng asawa kong nakahiga sa kama, at ang mahinang pag-ikot ng electric fan na kailangan na yatang langisan. Naghubad ako ng sapatos at naramdaman ang lamig ng semento sa mga paa ko. Napakasarap sa pakiramdam pagkatapos ng maghapong nakakulong sa sapatos.

Tiningnan ko ang pamilya ko. Biglang pumasok sa isip ko yung pasahero kong nag-uwi ng nayuping cake, at yung lola na nawalan ng asawa.

Araw-araw, sinasalubong natin ang traffic hindi lang sa kalsada, kundi sa buhay. May mga araw na aarangkada tayo ng mabilis, minsan naman may matinding bottleneck na susubok sa pasensya natin. May mga taong sasakay at sasamahan tayo saglit, may mga taong bababa nang mas maaga kaysa sa inaasahan, at may mga taong magbabayad ng tama, pero mayroon ding mandurugas.

Pero ganyan ang byahe eh. Ang mahalaga, hindi ka bumitaw sa manibela. Walang choice kundi umabante.

Bumuntong-hininga ako, inilapag ang susi sa ibabaw ng lamesa, at tumabi sa asawa ko. Pikit ang mata kong inisip ang susunod na araw. Bubuksan ko ulit ang app. Mago-online. Haharapin ko ulit ang mga butas-butas na kalsada, ang mga nagkakamoting motorista, at ang mga pasaherong may kanya-kanyang bagaheng bitbit—pisikal man o emosyonal.

Kasi habang may mga taong kailangang umuwi, mag-move on, o magpaalam... andito lang si Kuya Boying. Siguro nga hindi lang ako Grab driver. Ako ay isang alagad ng daan, tagapakinig ng bayan, at temporaryong kasama mo hanggang makarating ka sa destinasyon mo. Siyempre, wag mo lang kalimutang mag-iwan ng 5 stars. Pambili rin ng filter ng aircon 'yun.

Dito na nagtatapos ang biyahe natin sa araw na ito. Hanggang sa muli. Ingat kayo dyan, at sana... tama ang Waze ng buhay niyo.