Iba noong dekada nobenta. Iba ang kalbaryo, iba ang diskarte, at higit sa lahat, iba ang amoy ng Pilipinas kapag pinapatay ang kuryente.

Taong 1995. Kasagsagan ng mga rotating brownouts na parang naging national pastime na natin. Biyernes ng gabi, eksaktong alas-otso. Kakatapos lang kumain ng hapunan ng pamilya namin. Nakatutok kaming lahat sa lumang JVC na TV namin na may puwet at kasing-bigat ng isang sako ng bigas. Palabas noon ang Villa Quintana. Tutok na tutok ang Nanay ko habang nagbabalat ng singkamas. Ang Tatay ko naman, nakahiga sa sofa, naghihilik na may nakapatong na dyaryo sa mukha. Ang Kuya ko, nagkakabit ng family computer para sana mag-Super Mario, at ang Ate ko, kasalukuyang nagre-rewind ng cassette tape ng Backstreet Boys gamit ang isang Bic ballpen.

Normal ang lahat. Payapa. Hanggang sa...

Click.

Tapos, dumilim ang buong mundo.

Kasunod ng pagkawala ng ilaw ay ang unti-unting paghina ng tunog ng electric fan. Weeeeeewwwww... tsk. Pamilyar ka sa tunog na 'yan? 'Yan ang tunog ng namamatay na pag-asa ng isang Pilipino na makakatulog siya ng mahimbing ngayong gabi.

Isang segundong katahimikan, tapos sabay-sabay na umalingawngaw sa buong subdivision ang pambansang reaksyon ng mga Pilipino: "Wooooooooo!!!"

Hindi ko alam kung bakit kailangan nating sumigaw ng "Wooo!" kapag nagba-brownout. Siguro para ipaalam sa mga kapitbahay na "Uy, damay-damay tayo ha!" O baka naman form of protest siya sa Meralco. Pero sa loob ng bahay namin, iba ang sigaw.

"Hala! Yung isda sa pridyeder!" tili ng Nanay ko, na ang unang naisip agad ay ang kalahating kilong galunggong na kakabili lang niya kaninang umaga.

"Asan yung posporo?! Wag kayong malikot, baka may mabasag!" boses naman ng Tatay ko na biglang nagising mula sa paghihilik at ngayon ay nag-mala-ninja sa dilim para hanapin ang emergency light.

Yung emergency light namin, isang malaking pulang kahon na may dalawang bilog na bumbilya sa taas na parang mata ng palaka. Ang problema sa emergency light na 'to, binili siya noong 1992, at huling na-charge noong 1993. Kaya nung pinindot ng Tatay ko ang "ON", umilaw siya—isang napakahina, napakalungkot na dilaw na ilaw—tapos dahan-dahang namatay matapos ang limang segundo.

"Wala. Lowbat," seryosong deklarasyon ng Tatay ko.

"Kailan ka ba kasi nag-charge, Roberto?! Jun-jun!" sigaw ng Nanay ko, na nakapa na ang braso ko sa dilim. "Pumunta ka kela Aling Nena! Bumili ka ng dalawang kandilang Esperma, yung number 5! Bilis, bago tayo maubusan!"

"Ma, ang dilim po!" reklamo ko. Sampu pa lang ako noon. Ang labas ng bahay namin tuwing brownout ay parang set ng Magandang Gabi Bayan Halloween Special.

"Kaya nga bibili ng kandila kasi madilim! Susmaryosep na batang 'to, abot-kamay mo lang yung tindahan, magrereklamo ka pa. Wag mong hintaying kurutin ko singit mo!"

Wala akong nagawa. Sa pamilyang Pilipino, ang bunso (o kung sino mang pinakamaliit na kayang maglakad) ang laging alay sa mga ganitong sitwasyon. Lumabas ako ng bahay dala ang sampung piso, bitbit ang takot na baka may kapre sa puno ng aratiles ng kapitbahay.

Part 2: Ang Problema (The Rising Action)

Sa labas, buhay na buhay ang kalsada. Kapag brownout noong 90s, hindi nagkukulong ang mga tao sa bahay dahil literal na oven toaster ang loob ng mga bahay natin na yero ang bubong. Naglalabasan ang mga kapitbahay. Nakita ko ang mga tito na biglang nagkumpulan sa kanto para uminom ng Ginebra sa dilim, nakasindi lang ang mapulang dulo ng mga sigarilyo nila na parang mga alitaptap. Yung mga kapwa ko bata, imbes na matakot, nagsimula nang maglaro ng taguan. Taguan sa dilim. Good luck na lang mahanap.

Pagdating ko kay Aling Nena, mahaba na ang pila. Parang may rasyon ng bigas, pero kandila ang pinagkakaguluhan.

"Aling Nena, dalawang Esperma po, yung number 5!" sigaw ko sa gitna ng kadiliman ng sari-sari store niya na pinapailawan lang ng isang kandilang nakapatong sa platito.

"Naubos na ang number 5, Jun-jun! Number 3 na lang tsaka yung mga kulay pula na pampatay!" sagot niya.

Siyempre, hindi ako bibili ng kandilang pampatay, baka palayasin ako ng Nanay ko. Binili ko na yung maliliit na kandila. Pabalik, tumatakbo ako nang mabilis. Hindi dahil excited akong ibigay ang kandila, kundi dahil pakiramdam ko may sumusunod sa akin. Ang tahimik kasi. Walang tunog ng mga tricycle, walang tunog ng TV. Ang maririnig mo lang eh yung nakakabinging "brrrrrrrrrrrr" ng generator ng pamilya Perez sa kabilang kanto.

Sila ang pinakamayaman sa subdivision namin. Sila lang ang may generator. Nakikita mo yung bahay nilang nag-iisang maliwanag sa buong barangay. Nai-imagine ko tuloy na masarap ang tulog ng mga anak nila habang naka-aircon, samantalang kaming mga hampaslupa eh kailangang magtiis sa natural air ng kalikasan—na nung gabing yon, walang ka-hangin-hangin.

Pagbalik ko sa bahay, naitayo na ang headquarters namin: ang sala.

Ang sala ang nagiging official survival bunker kapag brownout. Binuksan na ng Tatay ko lahat ng bintana at pintuan. Naka-latag na yung malaking banig na gawa sa buri sa gitna ng sahig. Si Mama, nagsisindi na ng Dragon Katol at inilagay sa ibabaw ng basag na platito para hindi masunog ang sahig. Ang amoy ng Katol na 'yon ang opisyal na pabango ng childhood ko. Nakakahilo, nakakasakal, pero effective laban sa mga lamok na parang mga bampirang nag-aabang sa dilim.

"Bakit ganyan kaliit yung kandila? Sabi ko number 5!" bungad agad ng Nanay ko habang pinapatak ang tunaw na waks sa isang barya para idikit ang kandila.

"Ubos na daw po eh," sagot ko habang umuupo sa banig.

Nagsimula na ang pisikal na kalbaryo. Ang init. Hindi lang siya basta init na galing sa labas; init siya na nakukulong sa semento ng bahay, umaakyat mula sa sahig pataas. Pinagpawisan ako ng malagkit. Kinuha ko yung pamaypay na anahaw—yung klase ng pamaypay na kapag natuyo eh naghihimulmol at tumutusok sa mata mo kapag minamalas ka.

Si Ate, nakadapa sa banig at nagrereklamo. "Grabe naman, di ko natapos yung nirerewind kong tape! Baka kainin pa nung tape deck natin pagbalik ng kuryente."

Si Kuya, bilang natural na bwisit sa buhay ko, ay nanggugulo. "Oy Jun-jun," bulong niya sa dilim, "Alam mo ba kung anong araw ngayon? Biyernes. Alam mo ba kung anong lumalabas kapag Biyernes nang gabi at walang ilaw?"

"Ma! Si Kuya oh, nananakot!" sumbong ko agad.

"Tumigil nga kayong dalawa dyan, baka mapalo ko kayo ng di oras! Ang init-init na nga eh," saway ni Mama habang paypay nang paypay sa Tatay ko na relaks na relaks lang na nakaupo ng indian-sit.

Sa mga ganitong pagkakataon, lumalabas ang hierarchy ng mga pamaypay sa bahay. Ang pinaka-elite, yung anahaw na hawak ko. Ang mid-tier, yung mga pamaypay na plastic na pamigay galing sa kampanya ng mga politiko (nung gabing 'yon, mukha ni Mayor ang namamaypay sa mukha ni Mama). At ang lowest tier, yung tinuping dyaryo o karton ng sapatos, na ginagamit ni Kuya kasi tamad siya maghanap.

Walang cellphones. Walang social media. Walang Netflix. Tanging ang liwanag ng isang kandila na nagbibigay ng mga naglalakihang anino sa dingding ang meron kami.

"O, tignan niyo 'to," biglang nagsalita ang Tatay ko. Itinaas niya ang dalawang kamay niya sa harap ng kandila. Sa dingding, lumitaw ang anino ng isang ibon na lumilipad. "Eagle 'yan."

Gumawa naman si Kuya ng anino ng aso na bumubuka ang bibig. Tapos pilit niyang pinakagat yung aso niya sa ibon ni Papa. "Ayan, kinain yung agila mo, Pa."

Tumawa kami. Simple lang, pero sa mga oras na 'yon, 'yun ang peak entertainment namin. Hanggang sa nag-shift ang atmosphere.

Part 3: Ang Rurok (The Climax)

Kung akala mo tapos na ang kalbaryo ko sa pagbili ng kandila sa dilim, dyan ka nagkakamali. Dahil kapag brownout noong dekada nobenta, hindi kumpleto ang gabi kung walang seryosohang takutan. Hindi ko alam kung bakit, pero parang may unwritten rule ang mga Pilipino na kapag madilim at mainit, ang pinakamagandang gawin ay takutin ang isa't isa para mas lalong hindi makatulog.

"Dito dati sa lote natin..." panimula ng Tatay ko. Ang tono ng boses niya, bumaba nang isang octaba. Parang naging announcer sa radyo tuwing Gabi ng Lagim. Kinuha niya yung Eveready flashlight na kanina niya pa pinapagpag kasi nagloloko, at itinapat niya sa ilalim ng baba niya. Ang epekto: mukha siyang multong lumutang sa gitna ng sala.

"Dati, sementeryo daw 'to nung panahon ng mga Hapon," patuloy ni Papa.

"Pa, wag ganyan, matatakot si Jun-jun oh, ihihi na naman 'yan sa salawal niya," asar ng Ate ko.

"Totoo ito," seryosong sabi ni Papa. "Nung naghuhukay pa lang para sa pundasyon ng bahay natin, may nahukay yung mga trabahador. Isang baul. Pagbukas nila, akala nila ginto..."

Katahimikan. Kahit si Mama na kanina pa naiinis sa init, natigil sa pagpaypay. Ako, hindi na ako humihinga. Nakayakap na ako sa tuhod ko, nanlalaki ang mga mata.

"Ano po yung nasa baul, Pa?" tanong ni Kuya, nakisakay na rin sa suspense.

"Mga ngipin," sabi ni Papa, sabay patay ng flashlight. Click.

Napasigaw ako nang mahina. Ang tanging liwanag na lang ay ang kandilang unti-unti nang nauupos, at ang mapulang baga ng Dragon Katol.

"Sabi nila," bulong ni Papa sa dilim, "Yung may-ari ng mga ngipin na 'yon, bumabalik kapag sobrang dilim. Naghahanap siya ng... bata."

Gusto ko nang umiyak. Yung amoy ng katol, parang biglang naging amoy ng lumang lupa. Yung simoy ng hangin na pumasok sa bintana, parang naging malamig na hininga sa batok ko. Nagsimulang maglaro ang imahinasyon ko. Ang mga anino sa dingding na kanina lang ay mga aso at ibon, ngayon ay nagmukhang mga nakayukong halimaw na nag-aabang.

Kaluskos.

May narinig kaming kaluskos sa bubong. Krrrrk... krrrrk... Parang may naglalakad na mabigat na bagay. O baka manananggal na naghahanap ng butas sa yero para ihulog yung sinulid niyang dila.

"Ma, ano 'yon?" nanginginig kong tanong.

"Pusa lang 'yan ng kapitbahay. Wag ka ngang matakot dyan sa kalokohan ng Tatay mo," sabi ni Mama, pero naramdaman kong umusog siya palapit sa amin. Kahit siya, kinakabahan.

Krrrrk... krrrrk... BLAG!

Isang malakas na kalabog mula sa kusina! May bumagsak na kaldero!

Napatili si Ate. "MAY TAO!"

Tumayo agad si Papa, hinablot ang walis tambo. Si Mama, kinapa ang baso sa platito bilang sandata. Kami ni Kuya, nagyakapan sa banig (minsan lang kami magkasundo, kapag pareho kaming baka mamatay).

Dahan-dahang naglakad si Papa papuntang kusina, hawak ang Eveready flashlight na pilit niyang pinapailaw. Tinapik-tapik niya ito hanggang sa... umilaw. Itinutok niya sa direksyon ng kusina.

"Sino 'yan?!" sigaw ni Papa, boses barako, handang ipagtanggol ang pamilya laban sa aswang o magnanakaw.

Pag-ilaw sa sulok... nakita namin si Muning, yung pusang gala na laging nakikitambay sa amin, nakatitig sa amin habang dinidilaan yung takip ng kaldero na nahulog niya mula sa lababo.

Sabay-sabay kaming nakahinga ng maluwag. "Hay naku! 'Tong bwisit na pusang 'to, ginawa pang midnight snack yung tira-tirang adobo!" galit na sabi ni Mama sabay bato ng tsinelas kay Muning. Tumakbo yung pusa palabas ng bintana.

Natawa si Papa. "Ayan, akala niyo siguro multo na no?"

Dahil sa sobrang relief ko, naiyak ako. Pero bago pa ako makapag-drama, biglang may sumunggab sa binti ko mula sa dilim!

"WAAAAAH! YUNG PUGOT NA ULO!" sigaw ko na halos mapatid ang litid sa leeg. Nagkikisay ako sa banig.

Narinig ko ang malakas na paghalakhak. Si Kuya. Ginamit niya yung dilim at pagkagulat namin kay Muning para gumapang at hawakan ang binti ko.

PAK!

Isang malutong na tunog ng pamaypay ang tumama sa braso ni Kuya.

"Aray, Ma!"

"Sabi ko sayo wag mong takutin yung bata eh! Kapag 'yan nilagnat bukas, ikaw magpupunas dyan!" sermon ni Mama. "Matulog na nga kayong lahat! Bukas pa babalik ang kuryente. Alas-dyis na."

Unti-unti kaming humiga sa banig. Tabitabi. Mainit, malagkit, pero dahil sa pagod at takot kanina, unti-unti na rin akong nakaramdam ng antok. Nakatitig lang ako sa anino ng kandila na palikot-likot sa kisame.

Sa gitna ng katahimikan at init, narinig ko ang pag-uusap nila Mama at Papa. Mga simpleng bagay lang. Kung paano pagkakasyahin ang budget sa susunod na linggo. Kung paano kailangang tahiin yung butas sa uniform ni Ate. Kung baka pwede nang mag-loan sa SSS para mapagawa yung tumutulong bubong. Mga problemang hindi ko pa naiintindihan noon, pero sa dilim, naririnig ko ang kalmado at nagtutulungang boses nila.

Si Kuya na katabi ko, bumulong, "Sorry, Jun. Wag ka na umiyak, walang multo." Tapos inusog niya yung bentilador na hindi umaandar... naghihintay lang na sana, biglang umikot.

Part 4: Ang Realisasyon (The Conclusion)

BLING!

Biglang umilaw ang mahabang fluorescent lamp sa kisame. Kasabay nito ay ang pag-andar ng radyo ni Papa sa kusina na nakaiwang bukas, at ang malakas na hiyaw ng electric fan na biglang umikot. Vrooooom.

"NAGKAIILAW NA!" sigaw ni Kuya, sabay talon mula sa banig.

Sa labas, dinig na dinig ang masayanghiyawan ng buong subdivision. "Yeheyyyyy!!!" Parang nanalo si Manny Pacquiao kahit hindi pa siya sikat noon. Ang pagbabalik ng kuryente noong dekada nobenta ay palaging isang maliit na fiesta.

Agad na tumayo si Ate. "Yes! Yung cassette tape ko!"

Si Kuya, dumiretso agad sa TV para ipagpatuloy ang na-interrupt na Super Mario.

Si Mama, nagmamadaling pumunta sa pridyeder para i-check ang galunggong. At si Papa, dahan-dahang humiga pabalik sa sofa at inilagay ulit ang dyaryo sa mukha.

Sa isang iglap, naglaho ang magic. Pinatay na ni Mama yung kandila, at unti-unting nawala ang amoy ng natutunaw na waks, napalitan ng pamilyar na amoy ng aming bahay at ng malamig na hangin mula sa electric fan.

Bumalik kami sa kanya-kanya naming mundo. Wala na yung kwentuhan. Wala na yung takutan. Wala na yung sama-samang pag-upo sa isang banig habang nakatingin sa isang maliit na liwanag.

Nung bata ako, akala ko ang brownout ay isang parusa. Isang nakakabwisit na abala sa panonood ng TV at paglalaro. Pero ngayong matanda na ako, ngayong may sarili na akong smartphone, mabilis na internet, at split-type na aircon... minsan napapaisip ako.

Ngayon, kahit magkakasama kami sa iisang sala, parang laging may brownout. Nakatutok kami sa kanya-kanya naming mga screen. Naiilawan ang mga mukha namin, hindi ng apoy ng kandila, kundi ng malamig na asul na ilaw ng mga cellphone. Hindi kami nag-uusap. Walang nagkukwento tungkol sa mga multo o sa mga Hapon. Walang gumagawa ng anino ng aso o ibon sa dingding.

Ang daling sabihin na mas maganda na ang buhay natin ngayon dahil bihira na ang rotating brownout. Hindi mo na kailangang magtiis sa init, amoy ng katol, at tulo ng pawis sa likod. Pero paminsan-minsan, kapag tahimik ang gabi at masyadong mabilis ang ikot ng mundo, hinihiling ko na sana... sana pumitik ulit ang fuse ng Meralco.

Sana mamatay ulit ang mga screen. Sana mapilitan ulit tayong mag-sindi ng kandila sa gitna ng sala, latagin ang lumang banig, at sa loob ng ilang oras, maging isang totoong pamilyang nagtatawanan, nag-aasaran, at nagkakausap sa dilim.

Kasi minsan, kung kailan pinakamatindi ang dilim, doon mo lang talaga nakikita kung sino ang mga nasa paligid mo.